Het boek ‘Wanneer je lichaam nee zegt’ van Gabor Maté lag een tijdje in de woonkamer, maar toen ik er eenmaal in begonnen was, kon ik het moeilijk wegleggen. Wat een intrigerend boek! Ik kreeg meer inzichten in waarom mijn lichaam een paar jaar geleden ineens keihard op de rem stond. Mocht je ook een milde of ernstige gezondheidsuitdaging hebben of willen voorkomen, dan is het misschien de moeite waard voor je om te onderzoeken wat mogelijke diepere oorzaken ervan kunnen zijn. Vandaar deze aardig uitgebreide boekbespreking – ik hoop dat je er wat aan hebt.

 

In het boek geeft Maté zijn visie op de koppeling tussen lichaam en geest in relatie tot gezondheid en ziekte. Dit doet hij op basis van wetenschappelijk onderzoeken en met behulp van vele ervaringsverhalen van mensen uit zijn eigen artsenpraktijk. Maté gaat in het bijzonder in op de effecten die stress heeft op onze gezondheid. Daarbij focust hij onder andere op verborgen stressfactoren die voortkomen uit de programmering tijdens onze kindertijd. Het boek sluit af met zeven elementen die volgens hem essentieel zijn voor genezing.

In zijn werk als medisch coördinator van de palliatieve afdeling van Vancouver Hospital en later als huisarts heeft Maté heel veel mensen gesproken en behandeld. De diagnoses varieerden van ALS, kanker en multiple sclerose, tot onder andere inflammatoire darmziekten, auto-immuunziekten, migraine en huidaandoeningen.

Maté zag vergelijkbare interne processen en manieren waarop mensen met hun situatie omgingen. Daardoor legde Maté het verband tussen de lichamelijke klachten en de psyche. Hij constateerde dat vrijwel geen enkele van zijn patiënten op belangrijke levensgebieden had geleerd om nee te zeggen. De onderdrukking van emoties was bij iedereen aanwezig, ook al leken de persoonlijkheid en omstandigheden van deze mensen in eerste instantie heel anders.

De relatie tussen lichaam en geest

De wisselwerking tussen lichaam en geest staat binnen de psychoneuro-immunologie centraal. Deze medische discipline onderzoekt de manier waarop de psyche een interactie aangaat met het zenuwstelsel. Zowel de psyche als het zenuwstelsel hebben namelijk een essentiële link met ons immuunsysteem. Dit medische onderzoeks- en werkveld wordt ook wel de psychoneuro-immuno-endocrinologie genoemd, omdat het endocriene systeem (hormoonstelsel) ook onderdeel is van het gehele systeem.

Fysiologische stress

In Wanneer je lichaam nee zegt is stress geen subjectief gevoel, maar een meetbare verzameling van objectieve fysiologische processen in het lichaam. Uit onderzoek blijkt dat er drie factoren zijn waardoor iedereen stress ervaart: onzekerheid, gebrek aan informatie en verlies van controle.

Onze vecht- of vluchtreactie helpt ons sinds het begin van de evolutie om te overleven. Volgens Maté zijn we alleen tegenwoordig onze verbinding kwijtgeraakt met ons onderbuikgevoel, dat dient als ons waarschuwingssysteem. Daardoor bouwt het lichaam een stressrespons op, terwijl onze geest onbewust is van een bedreiging. Met als gevolg dat we in situaties blijven zitten die fysiologisch gezien stressvol voor ons zijn zonder dat we het zelf door hebben.

Emoties voelen en effectief uiten

We kennen waarschijnlijk allemaal het mechanisme van emoties onderdrukken. Dat is alleen wel een hele belangrijke oorzaak van stress. Emoties als angst, boosheid, verdriet en afwijzing kunnen daarmee diep in het lichaam vast komen te zitten. Wanneer we emoties onderdrukken, verstoren we onze fysiologische verdedigingssystemen die het lichaam inzet tegen ziekte. Daarom is het belangrijk om onze emotionele competentie verder te ontwikkelen.

Emotionele competentie vereist het vermogen om:

  • Onze emoties te voelen zodat we ons bewust zijn wanneer we stress ervaren
  • Onze emoties effectief te uiten zodat we onze behoeften en emotionele grenzen kunnen aangeven
  • Onderscheid te maken tussen psychologische reacties die nu relevant zijn en reacties die voortkomen uit onze kindertijd
  • Te beseffen wat onze echte behoeften zijn die wel bevredigd moeten worden in plaats van ze te onderdrukken zodat anderen ons accepteren of goedkeuren.

Stress treedt op als dit niet lukt. Door emotionele competentie te ontwikkelen kunnen we onszelf beschermen tegen verborgen stressfactoren én kunnen we genezen.

De relatie tussen mens en omgeving

Niet alleen lichaam en geest staan met elkaar in verbinding; we zijn als mens ook onlosmakelijk verbonden met onze omgeving. Meerdere processen en factoren zijn van invloed op het ontstaan van ziektes of op genezing. Een belangrijke daarvan is de relatie tussen ouder en kind.

Uit onderzoek blijkt dat ouder-kindrelaties van invloed zijn op de persoonlijkheidsontwikkeling van een kind. Soms is er bijvoorbeeld sprake van rolwisseling, waarbij het kind de rol overneemt van de ouder. Deze rolwisseling duidt volgens Maté vrijwel altijd op een ziektebeeld van de ouder, maar kan ook bij het kind tot ziekte leiden. Omdat het de relatie tussen de ouder en het kind scheef trekt, is het kind namelijk vatbaarder voor stress en dat kan op den duur psychologische en fysieke ziektes veroorzaken.

Een copingsmechanisme dat een kind kan ontwikkelen is bijvoorbeeld compenserende hyperonafhankelijkheid, waarbij het kind de stellige overtuiging heeft ontwikkeld dat hij/zij alles alleen aan kan. Een ander voorbeeld van een copingsmechanisme is het onderdrukken van boosheid. Beiden zijn een vorm van dissociatie, wat betekent dat het kind onbewust gevoelens of informatie uit zijn/haar bewustzijn verwijdert. In het geval van het onderdrukken van boosheid werd het kind bijvoorbeeld afgewezen toen het boos was. Om de hechtingsrelatie met de ouder in stand te houden en daarmee zichzelf te beschermen, ging het kind de boosheid onderdrukken.

Een goede differentiatie en hechtingsrelatie

Een fundamenteel concept binnen de familiesysteemtheorie is differentiatie. Bij differentiatie heeft iemand het vermogen om emotioneel contact te hebben met anderen en tegelijkertijd autonoom te blijven in het eigen functioneren. Als die emotionele grens ontbreekt, is iemand niet goed gedifferentieerd. Hoe minder goed iemands basisdifferentiatie is ontwikkeld, des te gevoeliger is diegene voor emotionele en fysieke stress. Of, andersom geredeneerd, een sterk ontwikkelde differentiatie zorgt voor een betere gezondheid. Verschillende ziektes zoals kanker, multiple sclerose en reumatoïde artritis zijn dus niet op volwassen leeftijd ineens ontstaan, maar het gevolg van processen die zich al van kinds af aan hebben ontwikkeld.

Ook een goede hechtingsrelatie is van belang voor de stressrespons en het immuunsysteem. Het bevredigen van de hechtingsbehoefte van een kind bestaat uit fysieke nabijheid, aanraking en een voedende emotionele band (afstemming). Veel ouder-kindrelaties kenmerken zich door een sterke gehechtheid en veel liefde, maar zonder afstemming. Daardoor kan een kind zich wel geliefd voelen, maar op een dieper niveau kan het kind het gevoel hebben dat het niet wordt gewaardeerd om wie het werkelijk is. In dat geval leert het kind om slechts de kant van zichzelf te laten zien die wordt aanvaard en onderdrukt het emoties die door de ouder wordt afgewezen. Daardoor kan het kind het gevoel hebben dat hij/zij niet wordt begrepen.

Sociale, economische en culturele factoren

Terwijl individuen dus deel uitmaken van een familiesysteem, zijn families ook onderdeel van de cultuur en maatschappij waarin zij leven. Daardoor bepaalt niet alleen het familiesysteem de gezondheid van zijn leden; ook sociale, economische en culturele factoren zijn van diepgaande invloed op onze gezondheid. Hoewel we over het algemeen in de westerse samenleving ons niet meer druk hoeven te maken over huisvesting, voedsel of sanitair, zijn er wel nieuwe stressfactoren gecreëerd. We zijn dit als vanzelfsprekend gaan ervaren, maar de vraag is of dat het is.

Verstedelijking kan voor meer stress zorgen, maar ook inkomen en de mate van het hebben van controle zijn van invloed op onze gezondheid. De belangrijkste trends binnen het sociaal-economische systeem zijn volgens Maté echter de veranderde familiestructuur en het verbreken van verbindingen met mensen die voorheen een gevoel van zinvolheid en saamhorigheid gaven. Zo is er tegenwoordig minder interpersoonlijk contact tussen ouders en kind, en zijn bijvoorbeeld gemeenschappen en buurten vervangen door instellingen als kinderopvang. Daardoor gaan kinderen steeds meer met leeftijdsgenoten om dan met ouders of andere verzorgende volwassenen. Hierdoor krijgt een kind steeds minder zintuigelijke prikkels wat vervolgens op de lange duur kan leiden tot ziekteverschijnselen.

De biologie van overtuiging

In het boek wijdt Maté ook een hoofdstuk aan de invloed van onze omgeving op celniveau. Net zoals onze omgeving van invloed is op ons als mens, is de directe omgeving van een individuele cel van invloed op die betreffende cel. Maté refereert hierbij naar het boek De biologie van de overtuiging van Bruce Lipton. Deze celbioloog ontdekte dat genen kunnen worden in- en uitgeschakeld door externe factoren. Het lot van een cel wordt dus bepaald door interactie met zijn omgeving, niet door een op zichzelf staande programmering.

Als iemand van kinds af aan veel stress ervaart, wordt die beleving op moleculair niveau in onze cellen geprogrammeerd. De stressvolle ervaringen conditioneren de houding van ons lichaam richting de buitenwereld en bepalen onze onbewuste overtuigingen over onszelf in relatie tot die buitenwereld. Uit alle voorbeelden die Maté in zijn boek beschrijft, blijkt dat een overmatige hoeveelheid stress vaak wordt veroorzaakt door onbewuste overtuigingen. Als we willen genezen, is het dus essentieel om de belemmerende overtuigingen die we van jongs af aan als waarheid hebben aangenomen los te laten. Maté beschrijft het zo:

“Welke medische behandeling we van buitenaf ook krijgen, genezing vindt vanbinnen plaats. Het inwendige milieu moet worden veranderd. Om genezing te vinden en volledig te ervaren, moeten we op reis gaan naar de kern van onze eigen overtuigingen. Dat betekent dat we ons leven opnieuw moeten overdenken en herkennen – her-kennen, dus letterlijk ‘opnieuw kennen’.”

(De tekst gaat verder onder de foto.)

Zeven elementen van genezing

Volgens Maté zijn er zeven elementen van genezing die we kunnen nastreven. Deze elementen helpen ons bij het ontwikkelen van emotionele competentie, waardoor we onze fysiologische stress kunnen verminderen.

Acceptatie

Bij acceptatie gaat het over het erkennen en accepteren dat de dingen zijn zoals ze zijn. De bereidheid om te kijken naar wat er niet werkt in ons leven, naar wat er niet in evenwicht is, naar wat we hebben genegeerd. Het gaat er niet om dat we ons neerleggen bij de omstandigheden, maar dat we deze omstandigheden niet ontkennen. Het stelt volgens Maté onze overtuiging op de proef dat we het niet verdienen of niet ‘goed’ genoeg zouden zijn om heel te zijn.

Acceptatie gaat ook over het met mededogen naar jezelf kijken. Dat betekent niet dat je alles leuk vindt over jezelf, maar wel dat je zonder oordeel naar jezelf kunt kijken, net zoals je naar een ander kunt kijken die lijdt of het moeilijk heeft en hulp nodig heeft.

Bewustzijn

Bij bewustzijn gaat het er om dat we het vermogen terugkrijgen om de echte emoties van anderen waar te nemen. Daarbij is het belangrijk om continu aandacht te geven aan onze eigen innerlijke toestand en meer op onze innerlijke waarnemingen te vertrouwen dan wat je jezelf of een ander hoort zeggen. Bewustzijn gaat ook over de bereidheid om de overtuiging los te laten dat we niet sterk genoeg zijn om de waarheid over ons leven onder ogen te zien.

Bewustzijn betekent ook dat we tekenen van stress in ons lichaam leren herkennen. De fysiologische stressrespons is nauwkeuriger dan wat je bewust waarneemt. Voorbeelden van fysieke signalen zijn: bonzen van het hart, vermoeidheid, zweten, vaak plassen, hoofdpijn, rugpijn, diarree of een droge mond. Emotionele signalen van stress zijn: emotionele spanning of bovenmatige alertheid, ongerustheid en het verlies van levensvreugde. Voorbeelden van gedrag dat past bij stress zijn: ongebruikelijke impulsiviteit, prikkelbaarheid en de neiging om overdreven te reageren.

Boosheid

Boosheid onderdrukken en in woede uitbarsten zijn beide een voedingsbodem voor ziekte. Bij het onderdrukken van boosheid komt de boosheid niet vrij, bij een woede-uitbarsting wordt de emotie eerst onderdrukt en daarna overdreven geuit. Volgens Allen Kapin, een arts en psychotherapeut uit Toronto wijzen ze allebei op een angst voor de authentieke ervaring van boosheid. Hij geeft aan dat gezonde boosheid een bekrachtiging en ontspanning is. Je ervaart een krachtige stroomstoot en tegelijkertijd verdwijnt al je angst. Bij woede daarentegen blijkt, als je doorvraagt, de meerderheid van de ondervraagde mensen angst te beschrijven. Dat komt omdat boosheid naast andere emoties bestaat, zoals liefde en het verlangen naar contact. Omdat boosheid een aanvallende energie is, is het tegelijkertijd een bedreiging voor verbinding met anderen.

Het is heel belangrijk om boosheid op een gezonde manier te uiten of los te laten, afhankelijk van de omstandigheden. Als de aanvallende energie van boosheid naar binnen wordt gericht, raakt het immuunsysteem namelijk in de war met mogelijke gezondheidsrisico’s als gevolg. Het uiten van boosheid is in de eerste plaats vooral een fysiologisch proces. Ten tweede geeft boosheid ons essentiële informatie. Het kan bijvoorbeeld een reactie zijn op (de dreiging van) verlies of een (dreigende) overschrijding van grenzen. Met het op een gezonde manier uiten van boosheid kom je voor jezelf op en geef je aan dat je er toe doet, zonder daarbij over andermans grenzen heen te gaan.

 Autonomie

Volgens Maté is ziekte een kwestie van grenzen. Of, zoals hij het zelf verwoord:

“Ziekte is een eindpunt van een levenslange strijd om te kunnen zijn wie je echt bent.”

Mensen bij wie persoonlijke grenzen het vaakst zijn geschonden voordat ze een autonoom zelfbeeld konden ontwikkelen, lopen het grootste risico om later waarschijnlijk ziek te worden. Veel ouders kunnen hun kinderen echter niet helpen bij het stellen van grenzen omdat ze dat zelf ook niet hebben geleerd in hun jeugd. Zonder een duidelijke grens tussen het kind en de ouder ontstaat er verstrengeling of een gebrek aan differentiatie. Dit weerspiegelt zich later in de manier waarop mensen met anderen omgaan, maar ook in de manier waarop het immuunsysteem omgaat met ziektes. Het immuunsysteem kan bij verstrengeling geen onderscheid meer maken tussen wat lichaamseigen en wat lichaamsvreemd is.

Daarom is het bepalen van grenzen van het autonome zelf een belangrijk onderdeel van genezing. Een bewust innerlijk gevoel over wie je bent, waar je waarde aan hecht en wat je wil in het leven, kun je ontwikkelen door jezelf vragen te stellen als: ‘wat wil ik in relaties, wat wil ik in mijn leven, wat wil ik niet, waarvan wil ik meer/minder, waar liggen mijn grenzen?’

Hechting

Naast een gevoel van autonomie is verbinding met de wereld om ons heen ook van belang bij genezing. Verschillende onderzoeken tonen bijvoorbeeld aan dat eenzame mensen het grootste risico lopen om ziek te worden.

Soms is het makkelijker om boosheid of frustratie te voelen in plaats van verlangen naar verbinding met anderen. Om te kunnen genezen is het nodig om datgene waarvan we ons in het verleden emotioneel hebben afgesloten opnieuw toe te laten. We mogen erkennen dat we allemaal behoefte hebben aan echt diepgaand contact met anderen. De overtuiging dat we het niet waard zijn om liefde van anderen te ontvangen, kunnen we tot slot transformeren in de ondersteunende overtuiging dat we liefde van onszelf en anderen wel waard zijn.

Assertiviteit

Assertiviteit gaat om de verklaring aan onszelf en de wereld om ons heen dat we bestaan en dat we zijn wie we zijn. Het is een positieve waardering van onszelf, los van onze persoonlijkheid, onze vaardigheden en ons verleden en ongeacht hoe anderen ons zien.

Bij assertiviteit gaat erom te ‘zijn’, niet zozeer om iets te doen of ergens op te reageren. Het gaat daarnaast niet alleen om weigeren te doen wat we niet willen doen, maar dus ook om het loslaten van de behoefte om te handelen. De beperkende overtuiging dat we ons bestaan op de een of andere manier moeten rechtvaardigen trekt assertiviteit in twijfel.

Bekrachtiging

Bij bekrachtigend spreken verklaren we iets op een positieve manier. Dit kunnen we op twee manieren doen. De eerste gaat over ons creatieve zelf. Iedereen heeft de drang om iets te creëren en het gaat erom dat we gehoor geven aan deze drang. Dat is zowel voor onszelf als voor anderen helend.

De tweede bekrachtiging is van het universum en gaat over onze verbinding met al wat is. Als mensen ziek worden, gaan ze meestal intuïtief op zoek naar een vorm van spiritualiteit. Ieder op zijn of haar eigen manier. Volgens Maté berust gezondheid op drie pijlers: het lichaam, de psyche en de spirituele verbinding. Voldoende aandacht voor alle drie de pijlers zorgt voor balans en daarmee de kans op een goede gezondheid.

Zijn wie ik ben

De afgelopen jaren ben ik bewust en onbewust onder andere met de bovenstaande zeven elementen van genezing aan de slag gegaan. Zo ben ik regelmatig bezig met beperkende overtuigingen te transformeren tot bekrachtigende overtuigingen, luister ik steeds beter naar m’n intuïtie en lichaam (én handel ik er vervolgens naar) en blijf ik niet meer rondlopen met emoties maar check ik bij mezelf waardoor iets mij raakt om het vervolgens te uiten of los te laten. Ook weet ik wat ik wel en niet wil in het leven en ben ik dat stapje voor stapje aan het creëren of loslaten.

Het is een proces dat de ene keer beter gaat dan de andere keer. En dat is oké. Het betekent niet dat ik op dit moment volledig genezen ben verklaard. Het betekent wel dat ik met steeds meer liefde, mildheid en rust naar mezelf en de gezondheidsuitdaging kan kijken. Daardoor kan ik steeds meer zijn wie ik echt ben. Dat gun ik jou ook.

Vragen of opmerkingen? Graag! Laat hieronder je reactie achter of stuur me een mail.

Mail ontvangen als ik een volgende boekbespreking of andere inspiratie over persoonlijke ontwikkeling, gezondheid en betekenisvol leven online zet? Schrijf je in voor m’n updates.

Discussier mee 4 reacties

  • Hi Petra, wat een mooie en goed geschreven boekbespreking over dit belangrijke boek! Chapeau. Het inspireert mij om autonomie toe aan mijn kernwaarden.

  • Gijs Andrea schreef:

    Wow! Wat een ongelofelijk goed geschreven samenvatting!! Ik hoef het boek niet meer te lezen! Heel veel dank voor al dat werk. Het toepassen zal wat meer tijd vragen, maar dit is een perfect begin!

Geef een reactie